Projekt „Konserwacja starodruków z Narodowego Zasobu Bibliotecznego” ma na celu zabezpieczenie i ochronę najcenniejszych zabytków piśmienniczych pochodzących częściowo ze zbiorów Gabinetu Zoologicznego Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, która jako jedna z nielicznych ocalała po wojnie. Kolekcja zaliczona jest do najcenniejszych polskich księgozbiorów wchodzących w skład Narodowego Zasobu Bibliotecznego. Początek kolekcji stanowiły zbiory barona Sylwiusza Minckwitza, później mecenat nad Gabinetem roztoczyła rodzina Branickich, tworząc prywatne Muzeum, dzięki czemu uchronili zbiory przed wywozem w głąb Rosji. Wiele dzieł znajdujących się w tej kolekcji może się poszczycić wspaniałą szatą graficzną, bogatym zdobnictwem i piękną oprawą. Są to druki głównie w języku staropolskim, łacińskim, niemieckim, francuskim. Na oprawach można nierzadko znaleźć superekslibrisy, czyli znaki własnościowe wytłoczone na okładzinach. W grupie ksiąg przeznaczonych do renowacji są wydawnictwa uznawane za klasykę polskiej literatury przyrodniczej, traktujące m. in. o roślinach, zwierzętach, anatomii, hippice. Dzieła księdza Krzysztofa Kluka m. in. „Zoologia czyli zwięrzetopismo dla Szkól Narodowych" z roku 1789 uznawane jest za pierwszy podręcznik szkolny do zoologii „Dykcyonarz Roślinny”, w którym opisał 1.536 gatunków roślin krajowych i zagranicznych, ułożonych w alfabetycznym porządku nazw łacińskich i polskich oraz czterotomowe dzieło pt. „Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie kraiowych, potrzebnych i pożytecznych, domowych, chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswoienie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie”, które ukazało się w latach 1779-1780, stanowiło pierwszą syntezę fauny krajowej i pełniło przez długi czas funkcję podręcznika w tym zakresie. Na szczególna uwagę zasługuje również, bogato ilustrowana księga o roślinach użytkowych jednego z najwybitniejszych polskich zielnikarzy Szymona Syreńskiego pt. „Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią […]” z 1613 r. uznawana za klasyczne dzieło botaniczne polskiego renesansu. Wśród poloników znajduje się również pierwsza polska praca z zakresu biologii opisowej ssaków czyli Historia naturalis curiosa Regni Poloniae Gabriela Rzączyńskiego wydana w 1721 r. Wśród obcojęzycznych druków, warte odnotowania jest bogato ilustrowane dzieło Conrada Gesnera Historia animalum (Historia zwierząt) z 1558 r. uchodzące za najbardziej znaczące dzieło z zakresu zoologii jakie kiedykolwiek przedtem zostało stworzone, przez ponad 200 lat stanowiło podstawowe źródło wiedzy na temat świata zwierząt. Wśród zgromadzonych w kolekcji książek są dzieła o charakterze podręczników, popularnych poradników, a także wielkich syntez właściwych nauce danego okresu. Uzyskane wsparcie finansowe przeznaczone zostanie na najbardziej kosztowne przedsięwzięcie czyli konserwację i renowacje unikatowych druków, co zabezpieczy je przed dalszym niszczeniem. Pełnej konserwacji poddanych zostanie 27 obiektów, które dotychczas nie były udostępniane ze względu na zły stan zachowania. Wytypowane pozycje wymagają przeprowadzenia pełnego zakresu prac konserwatorskich, która poprawi ich estetykę oraz przywróci im czytelność. Obiekty maja przede wszystkim uszkodzone oprawy, wiele starodruków posiada ubytki wynikające ze złych warunków przechowywania, nieodpowiedniej temperatury, a w szczególności na skutek zawilgocenia lub zalania. Na kartach widoczna jest destrukcja pod wpływem mikroorganizmów oraz różnego rodzaju przebarwienia.

Wszystkie zabiegi przywróconą tym zabytkowym księgom pierwotny blask, ukażą ich walory artystyczne i użytkowe, zahamują proces destrukcji oraz przedłużą trwałość materiałów takich jak papier i skóra. Kolejnym krokiem będzie digitalizacja, która pozwoli na udostępnienie tych obiektów większej liczbie czytelników, a także poprzez cyfrową archiwizację zabezpieczy je dla przyszłych pokoleń. Utrwalenie dzieł w formie cyfrowej umożliwi zdalny i nieograniczony dostęp do zbiorów, co znacznie poszerzy krąg odbiorów również o osoby niepracujące w ośrodkach naukowych i instytucjach kultury. Zeskanowane prace poddane zostaną OCR-owaniu i obróbce graficznej. Dodatkowo zostaną zmikrofilmowane, a ich kopie cyfrowe podlegać będą archiwizacji w Archiwum Konsorcjum Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych (RCIN). Wszystkie pozycje umieszczone zostaną na specjalnie przygotowanej do tego stronie internetowej Fundacji Natura optima dux. Strona z interfejsem polskim, angielskim, niemieckim oraz francuskim informować będzie o celach projektu, szczegółach konserwacji, a sami zainteresowani będą mieli nieograniczony dostęp do wersji cyfrowej dokumentu w formacie DjVu i PDF. Następnie profesjonalne kadry biblioteczne przygotują opisy bibliograficznie wszystkich druków i umieszczą je na stronie Narodowego Uniwersalnego Katalogu Centralnego NUKAT. Dane tam zamieszczone będą zawierać właściwą pisownię nazwiska autora dokumentu, pełny tytuł, a także hasła ujednolicone dla nakładców, drukarzy oraz innych osób odpowiedzialnych za wydanie książki. Dodatkowo pliki w formie cyfrowej umieszczone zostaną na stronach Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowy. Zasoby Repozytorium są przeszukiwalne przez Federacje Bibliotek Cyfrowych, czyli polskiego agregatora metadanych dla Europeany co znacznie przyczyni się do popularyzacji tych cennych obiektów. Tak więc aktywna promocja wiedzy o starodrukach odbywać się będzie równolegle na kilku płaszczyznach, umieszczenie tych zbiorów na stronach RCIN sprawi, że zaczną się nimi interesować czytelnicy, dostaną jakby drugie życie, to doskonała promocja. Nie zapomnimy również o osobach niepełnosprawnych, w czytelni Biblioteki Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, który będzie partnerem projektu, zostanie przygotowanie stanowisko dla osób z dysfunkcją wzroku. Dzięki specjalnym urządzeniom i programom powiększającym, powiększająco-mówiącym czy też udźwiękawiającym osoby słabowidzące będą miały możliwość zapoznać się z zabytkową książką. Zabiegi te pozwolą na zwiększenie udziału osób niepełnosprawnych w projekcie. Kolejnym krokiem będzie promocja starodruków, których prezentacje w formie cyfrowej umieszczone zostaną na stronach Fundacji Natura optima dux oraz RCIN, a co za tym idzie na stronach Federacji Bibliotek Polskich. Powstaną materiały i broszury informujące środowisko naukowe o projekcie. W ramach promocji wiedzy na temat starodruków notki o naszych zbiorach pojawią się także na forach i serwisach zajmujących się naukami przyrodniczymi oraz upowszechniających dziedzictwo kulturowe. Dzięki funduszom uzyskanym z projektu te niezwykle rzadkie i unikatowe zbiory, bezustannie narażane na zniszczenie w wyniku procesu naturalnego starzenia, stanowiące dziedzictwo kulturowe ludzkości mają szanse przetrwać dzięki konserwacji i renowacji. W czasach w których zadania edukacyjne w znacznym i zwiększającym się stopniu przejmuje globalna sieć, digitalizacja przyczyni się do poszerzania dostępu do tych niezwykłych osiągnięć sztuki drukarskiej i graficznej. Pozwoli również zainteresowanym na zapoznanie się w formie elektronicznej z zabytkowymi księgami, które prezentują dawną wiedzę o przyrodzie i otaczającym świecie, zarezerwowaną do tej pory dla nielicznej grupy badaczy.


Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo kulturowe – Priorytet 2 – Wspieranie działań muzealnych


Patronat medialny

biolog.pl

Digitalizacja

Piotr Bułhak

Pracownia Skanowania, Muzeum i Instytut Zoologii PAN

Fundacja Natura optima dux